Polygonatum Orientale Desf
- behnam
- شقاقل
شقاقل ایرانی
شقاقل ایرانی (Polygonatum orientale Desf.)؛ بررسی گیاهشناسی، کاربردهای سنتی، ترکیبات زیستفعال و ارتباط با تقویت قوای عمومی بدن
چکیده
شقاقل ایرانی با نام علمی Polygonatum orientale Desf. یکی از گیاهان دارویی بومی نواحی شمالی ایران از خانواده Asparagaceae است که در منابع فارسی و پژوهشهای جدید با نامهایی مانند شقاقل ایرانی و مهرسلیمان شرقی شناخته میشود. این گونه، گیاهی علفی و پایا با ریزوم زیرزمینی است و رویشگاه طبیعی آن از کریمه، قفقاز و ترکیه تا شمال ایران گزارش شده است.
در طب سنتی ایران، ریزوم Polygonatum orientale بهعنوان بخش دارویی اصلی شناخته شده و برای آن کاربردهایی مانند تقویت عمومی، تقویت عصبی، مدر و افزایش قوای جنسی گزارش شده است. در منابع اتنوبوتانیک ایران نیز این گونه با نام شقاقل و بخش مورد استفاده ریشه یا ریزوم ثبت شده است.
پژوهشهای آزمایشگاهی انجامشده روی P. orientale نیز فعالیت آنتیاکسیدانی عصاره ریزوم، وجود ترکیباتی مانند یک فیتواستروئید و متیل اولئات، اثر کاهنده قند خون در مدل حیوانی دیابت و فعالیت ترمیم زخم در مدل سلولی فیبروبلاست را بررسی کردهاند.
با وجود این یافتهها، بخش قابل توجهی از شواهد دارویی مربوط به Polygonatum به جنس Polygonatum یا گونههای دیگر مربوط است و نباید بدون شواهد اختصاصی به P. orientale نسبت داده شود. همچنین شواهد بالینی انسانی درباره اثر P. orientale بر تقویت قوای عمومی بدن هنوز محدود است. بنابراین بررسی این گیاه باید با تفکیک میان کاربرد سنتی، شواهد آزمایشگاهی، مطالعات حیوانی و شواهد بالینی انسانی انجام شود.
کلیدواژهها: شقاقل ایرانی، Polygonatum orientale, مهرسلیمان شرقی، ریزوم شقاقل، گیاه دارویی، طب سنتی ایران، Solomon’s Seal، آنتیاکسیدان، فیتواستروئید، تقویت قوای عمومی بدن، غذای سلامتمحور، مربای شقاقل.
فهرست مطالب
- مقدمه
- شقاقل ایرانی چیست؟
- نام علمی و نامهای رایج
- جایگاه گیاهشناسی شقاقل
- پراکنش جغرافیایی و رویشگاه
- ویژگیهای ظاهری گیاه
- ریزوم شقاقل و اهمیت آن
- کاربرد غذایی و تهیه مربای شقاقل
- شقاقل در طب سنتی ایران
- شقاقل و مفهوم تقویت قوای عمومی بدن در طب سنتی
- شقاقل در مطالعات اتنوبوتانیک ایران
- شقاقل و طب سنتی چین
- شقاقل و طب سنتی هند و آیورودا
- ترکیبات شیمیایی و زیستفعال شقاقل
- فیتواستروئیدهای شقاقل
- ترکیبات قطبی و گلیکوزیدی
- فعالیت آنتیاکسیدانی
- اثرات ضدالتهابی و زیستفعال
- شقاقل و تنظیم قند خون
- شقاقل و ترمیم زخم
- شقاقل و تقویت قوای عمومی بدن
- شقاقل و قوای عصبی
- شقاقل و قوای جنسی
- شقاقل و دستگاه گوارش
- شقاقل و کلیه و مجاری ادراری
- شقاقل و سلامت عمومی در چارچوب تغذیه
- محدودیت شواهد علمی
- ایمنی و ملاحظات مصرف
- جایگاه شقاقل در محصولات سلامتمحور
- مربای شقاقل بهعنوان فرآورده غذایی
- ظرفیت پژوهشی و صنعتی شقاقل
- جمعبندی
- منابع
مقدمه
گیاهان جنس Polygonatum سابقه طولانی در نظامهای مختلف طب سنتی در آسیا و برخی مناطق اروپا دارند. مرورهای علمی این جنس را شامل گونههایی دانستهاند که در طب سنتی چین، هند، پاکستان، ایران و ژاپن مورد استفاده قرار گرفتهاند. بخش عمده کاربردهای دارویی این جنس مربوط به ریزوم است.
در میان گونههای این جنس، Polygonatum orientale Desf. اهمیت ویژهای برای ایران دارد. این گونه در پژوهشهای اتنوبوتانیک ایران با نام محلی Shaghaghol / شقاقل ثبت شده و ریزوم آن بهعنوان بخش مورد استفاده معرفی شده است.
از سوی دیگر، شقاقل ایرانی از نظر غذایی نیز اهمیت دارد؛ زیرا ریزوم آن در شمال ایران برای تهیه مربای شقاقل مورد استفاده قرار میگیرد. پژوهشهای فارماکوگنوزی نیز این کاربرد غذایی را ثبت کردهاند.
به همین دلیل، Polygonatum orientale را میتوان در نقطه اتصال سه حوزه بررسی کرد: گیاه دارویی، ماده غذایی سنتی و منبع بالقوه ترکیبات زیستفعال.
شقاقل ایرانی چیست؟
شقاقل ایرانی یک گیاه علفی و پایا از جنس Polygonatum و خانواده Asparagaceae است.
نام علمی پذیرفتهشده این گونه در پایگاه Plants of the World Online متعلق به باغ سلطنتی کیو، Polygonatum orientale Desf. است. این گونه نخستین بار در سال 1807 توسط Desfontaines نامگذاری و توصیف شده است.
پراکنش طبیعی آن از کریمه و قفقاز تا ترکیه و شمال ایران گزارش شده و گیاه بهصورت یک geophyte ریزومدار در زیستبومهای معتدل رشد میکند.
نام علمی و نامهای رایج
نام علمی:
Polygonatum orientale Desf.
نامهای انگلیسی مرتبط با این گونه عبارتاند از:
- Oriental Solomon’s Seal
- Solomon’s Seal
در ایران نام شقاقل ایرانی (Iranian Shaghaghol) برای تمایز آن از شقاقل اروپایی (Pastinaca sativa) نیز استفاده شده است.
این تمایز برای محتوای علمی بسیار مهم است؛ زیرا Pastinaca sativa یک گیاه ریشهای از خانواده Apiaceae است و از نظر گیاهشناسی با Polygonatum orientale ارتباطی ندارد. پژوهش منتشرشده درباره شقاقل نیز صراحتاً این دو کاربرد متفاوت نام «شقاقل» را توضیح داده است.
جایگاه گیاهشناسی شقاقل
طبقهبندی گیاهشناسی Polygonatum orientale بر اساس دادههای Kew بهصورت زیر است:
Kingdom: Plantae
Order: Asparagales
Family: Asparagaceae
Genus: Polygonatum
Species: Polygonatum orientale Desf
برخی منابع قدیمیتر ممکن است این جنس را در چارچوب خانوادههایی مانند Liliaceae یا Convallariaceae طبقهبندی کرده باشند؛ اما پایگاههای جدید گیاهشناسی، Polygonatum را در خانواده Asparagaceae قرار میدهند.
پراکنش جغرافیایی و رویشگاه
بر اساس Plants of the World Online، دامنه طبیعی Polygonatum orientale از کریمه، قفقاز و ترکیه تا شمال ایران امتداد دارد.
در ایران، این گیاه در مناطق جنگلی شمال کشور گزارش شده است. پژوهشهای انجامشده روی نمونههای ایرانی، ریزوم گیاه را از مناطق شمالی کشور از جمله استان مازندران جمعآوری کردهاند.
ویژگیهای ظاهری گیاه
شقاقل ایرانی گیاهی علفی و پایا است که دارای اندام زیرزمینی ریزومدار است.
در مطالعه انجامشده توسط Hashemi و همکاران، ریزومهای P. orientale بهصورت ساختارهایی سخت، استخوانی، لولهای و زرد ـ کرمرنگ توصیف شدهاند که ضخامت آنها تقریباً در حد یک انگشت است. طعم ریزوم نیز کمی تند توصیف شده است.
ریزوم شقاقل و اهمیت آن
ریزوم (Rhizome) مهمترین بخش مورد استفاده شقاقل ایرانی است.
مطالعات اتنوبوتانیک ایران، ریشه یا ریزوم P. orientale را بخش مورد استفاده معرفی کردهاند.
در مطالعه فارماکوگنوزی و پژوهشهای دارویی نیز ریزوم بهعنوان ماده اولیه مورد بررسی قرار گرفته است. نمونههای مورد استفاده در مطالعه Sadati Lamardi و همکاران از استان مازندران جمعآوری شدند.
کاربرد غذایی و تهیه مربای شقاقل
یکی از ویژگیهای مهم شقاقل ایرانی، استفاده غذایی از ریزوم آن است.
در ایران، ریزوم شقاقل برای تهیه مربای شقاقل استفاده میشود و این کاربرد در مقالات پژوهشی مرتبط با Polygonatum orientale نیز ثبت شده است.
بنابراین، برخلاف بسیاری از گیاهان دارویی که عمدتاً به شکل عصاره یا داروی گیاهی مصرف میشوند، شقاقل ایرانی دارای سابقه استفاده بهعنوان ماده اولیه یک فرآورده غذایی سنتی نیز هست.
شقاقل در طب سنتی ایران
منابع پژوهشی مربوط به اتنوبوتانی ایران نشان میدهند که Polygonatum orientale با نام شقاقل در طب سنتی مناطق مختلف ایران مورد استفاده قرار گرفته است.
در یک مرور علمی درباره گیاهان دارویی ایران، برای P. orientale موارد زیر ثبت شده است:
- تقویت عمومی (Tonic)
- مدر (Diuretic)
- تقویت عصبی (Nerve Tonic)
- افزایش قوای جنسی (Aphrodisiac)
و بخش مورد استفاده، ریشه گزارش شده است.
در یک مطالعه اختصاصی درباره ریزوم شقاقل ایرانی نیز کاربردهای سنتی دیگری مانند استفاده برای زخمها، سنگ کلیه، نقرس، روماتیسم، بیماریهای دیابت و برخی مشکلات زنان گزارش شده است.
شقاقل و مفهوم تقویت قوای عمومی بدن در طب سنتی
در ادبیات طب سنتی، اصطلاحاتی مانند مقوی (Tonic) لزوماً معادل یک اثر دارویی مشخص و قابل اندازهگیری در پزشکی مدرن نیستند.
در مطالعات اتنوبوتانیک، Polygonatum orientale بهعنوان گیاهی با کاربرد Tonic ثبت شده است. همچنین در مقاله اختصاصی ریزوم شقاقل ایرانی، کاربرد سنتی آن بهعنوان مقوی و افزایشدهنده قوای جنسی گزارش شده است.
بنابراین ارتباط شقاقل با «تقویت قوای عمومی بدن» در درجه نخست یک کاربرد سنتی ثبتشده است، نه یک ادعای بالینی اثباتشده.
شقاقل در مطالعات اتنوبوتانیک ایران
مطالعات اتنوبوتانیک با هدف ثبت دانش سنتی درباره گیاهان و کاربردهای آنها انجام میشوند.
در یک مطالعه درباره گیاهان دارویی بازار مشهد، Polygonatum orientale با نام محلی Shaghaghol، بخش مورد استفاده Root و کاربردهایی مانند Tonic، Diuretic، Nerve Tonic و Aphrodisiac ثبت شده است.
این دادهها نشان میدهد که ارتباط شقاقل با تقویت عمومی، سیستم عصبی و قوای جنسی بخشی از دانش سنتی ثبتشده درباره این گیاه در ایران است.
شقاقل و طب سنتی چین
در بررسی منابع طب سنتی چین باید یک تمایز مهم رعایت شود.
در طب سنتی چین، گونههای مختلف جنس Polygonatum مورد استفاده قرار گرفتهاند، اما Huangjing و Yuzhu که در منابع چینی شناخته شدهاند، عمدتاً از گونههایی مانند P. sibiricum، P. kingianum، P. cyrtonema و P. odoratum به دست میآیند؛ نه اینکه بتوان آنها را مستقیماً معادل Polygonatum orientale دانست.
در طب سنتی چین، Huangjing بهعنوان گیاهی با کاربرد تونیک و مرتبط با تغذیه Qi و Yin، تقویت طحال و کلیه و حمایت از ریهها توصیف شده است؛ اما این دادهها عمدتاً مربوط به گونههای دارویی رسمی Huangjing هستند و نباید بدون شواهد اختصاصی به شقاقل ایرانی تعمیم داده شوند.
شقاقل و طب سنتی هند و آیورودا
در آیورودا نیز گونههایی از جنس Polygonatum مورد توجه قرار گرفتهاند.
بهطور مشخص، ریزومهای Polygonatum verticillatum و Polygonatum cirrifolium در منابع آیورودایی در ارتباط با گروه Ashtavarga و کاربردهای جوانکننده، تونیک و افزایش قوای جنسی مطرح شدهاند.
با این حال، شواهد مربوط به این دو گونه را نمیتوان مستقیماً به Polygonatum orientale نسبت داد.
ترکیبات شیمیایی و زیستفعال شقاقل
جنس Polygonatum از نظر شیمیایی مجموعه متنوعی از ترکیبات را در خود جای داده است.
مرورهای علمی ترکیباتی مانند:
- ساپونینهای استروئیدی
- ساپونینهای تریترپنوئیدی
- پلیساکاریدها
- فلاونوئیدها
- هموایزوفلاونونها
- لکتینها
را در گونههای مختلف جنس Polygonatum گزارش کردهاند.
با این حال، ترکیب شیمیایی همه گونههای جنس یکسان نیست و برای تعیین ترکیبات اختصاصی P. orientale باید به مطالعاتی استناد کرد که مستقیماً روی همین گونه انجام شدهاند.
فیتواستروئیدهای شقاقل
یکی از مطالعات اختصاصی روی ریزوم Polygonatum orientale، ترکیبات ثانویه موجود در آن را بررسی کرده است.
در این مطالعه، دو ترکیب شامل:
12-Hydroxystigmast-4-en-3-one
و
Methyl oleate
از ریزوم گیاه جداسازی و با روشهای طیفسنجی شناسایی شدند.
پژوهشگران همچنین فعالیت آنتیاکسیدانی عصارهها و فراکسیونهای مختلف ریزوم را با روش DPPH بررسی کردند.
ترکیبات قطبی و گلیکوزیدی
مطالعه انجامشده درباره ترمیم زخم ریزوم P. orientale نشان داد که برخی فراکسیونهای فعال عصاره متانولی، غنی از ترکیبات گلیکوزیدی زیستفعال بودند.
در این پژوهش، ساکاروز و یک ترکیب فعال دیگر از فراکسیونهای مورد بررسی جداسازی شدند و در مدل سلولی فیبروبلاست اثر کاهش مساحت زخم مشاهده شد.
این یافته نشان میدهد که علاوه بر ترکیبات غیرقطبی مانند فیتواستروئیدها، ترکیبات قطبی ریزوم نیز ممکن است در فعالیتهای زیستی آن نقش داشته باشند.
فعالیت آنتیاکسیدانی
فعالیت آنتیاکسیدانی Polygonatum orientale در مطالعات آزمایشگاهی بررسی شده است.
در یک مطالعه ایرانی، عصارههای آبی، اتانولی و متانولی P. orientale با روشهای DPPH و FRAP بررسی شدند. در این مطالعه، عصاره متانولی در استخراج ترکیبات آنتیاکسیدانی کارایی بیشتری داشت و بیشترین مقدار FRAP گزارششده برای P. orientale مربوط به استخراج متانولی همراه با سونیکاسیون بود.
در مطالعه دیگری نیز فعالیت آنتیاکسیدانی فراکسیونهای ریزوم بررسی شد؛ در آن مطالعه فعالیت برخی فراکسیونها نسبت به BHT پایینتر بود.
این یافتهها نشاندهنده وجود ظرفیت آنتیاکسیدانی در شرایط آزمایشگاهی هستند و بهتنهایی اثر آنتیاکسیدانی مصرف شقاقل در انسان را اثبات نمیکنند.
اثرات ضدالتهابی و زیستفعال
برای جنس Polygonatum طیف گستردهای از فعالیتهای زیستی از جمله فعالیتهای ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی گزارش شده است.
در مورد P. orientale نیز مطالعات اختصاصی وجود دارند، اما تعداد مطالعات گونهمحور بسیار کمتر از مطالعات مربوط به کل جنس است.
بنابراین هنگام بررسی خواص ضدالتهابی شقاقل ایرانی، باید میان شواهد اختصاصی P. orientale و شواهد مربوط به گونههای دیگر Polygonatum تفکیک قائل شد.
شقاقل و تنظیم قند خون
یکی از مطالعات مهم اختصاصی درباره Polygonatum orientale، اثر عصاره ریزوم آن را در مدل حیوانی دیابت بررسی کرده است.
در این پژوهش، 30 موش صحرایی نر به گروههای مختلف تقسیم شدند و عصاره اتانولی 70 درصد ریزوم در دوزهای 200، 400 و 800 میلیگرم به ازای کیلوگرم وزن بدن به حیوانات داده شد.
پس از 28 روز، در گروه دریافتکننده دوز 800 میلیگرم به ازای کیلوگرم، کاهش معنیدار قند خون در مقایسه با گروه کنترل دیابتی گزارش شد.
پژوهشگران این اثر را احتمالاً با حضور ترکیباتی مانند استروئیدها، فلاونوئیدها و پلیساکاریدها مرتبط دانستهاند.
این نتیجه مربوط به مدل حیوانی دیابت است و نمیتوان از آن نتیجه گرفت که مصرف شقاقل در انسان دیابت را درمان یا قند خون را به همان میزان کاهش میدهد.
شقاقل و ترمیم زخم
در یک مطالعه آزمایشگاهی، اثر عصاره ریزوم Polygonatum orientale بر ترمیم زخم با استفاده از Scratch Wound Assay در سلولهای فیبروبلاست NIH-3T3 بررسی شد.
عصاره متانولی و برخی فراکسیونهای آن اثر مناسبی بر کاهش سطح زخم سلولی نشان دادند. در ادامه، ترکیبات فعال از این فراکسیونها جداسازی شدند.
این یافته با کاربرد سنتی ریزوم شقاقل برای زخمها همجهت است، اما ماهیت in vitro مطالعه باید در تفسیر نتایج مورد توجه قرار گیرد.
شقاقل و تقویت قوای عمومی بدن
ارتباط شقاقل با تقویت قوای عمومی بدن را میتوان در سه سطح جداگانه بررسی کرد.
در طب سنتی
در مطالعات اتنوبوتانیک ایران، Polygonatum orientale بهعنوان Tonic و Nerve Tonic ثبت شده است. در یک مطالعه اختصاصی نیز استفاده سنتی آن بهعنوان مقوی و افزایشدهنده قوای جنسی گزارش شده است.
در مطالعات پیشبالینی
مطالعات اختصاصی روی P. orientale فعالیتهایی مانند اثر کاهنده قند خون در مدل موش دیابتی، فعالیت آنتیاکسیدانی و اثر ترمیمی در مدل سلولی را نشان دادهاند.
در پزشکی مدرن
در حال حاضر شواهد کافی از کارآزماییهای بالینی انسانی برای اثبات اینکه مصرف Polygonatum orientale موجب افزایش قوای عمومی بدن در انسان میشود، وجود ندارد.
بنابراین عبارت «تقویت قوای عمومی بدن» برای شقاقل در این مقاله باید بهعنوان کاربرد سنتی ثبتشده و موضوعی برای بررسی علمی در نظر گرفته شود، نه یک اثر درمانی قطعی.
شقاقل و قوای عصبی
در مطالعات اتنوبوتانیک ایران، ریزوم P. orientale با عنوان Nerve Tonic نیز ثبت شده است.
این اصطلاح در منابع اتنوبوتانیک بیانگر کاربرد سنتی است و نباید بدون شواهد بالینی به معنای درمان بیماریهای عصبی یا افزایش قطعی عملکرد شناختی تفسیر شود.
مرورهای جدید جنس Polygonatum نیز فعالیتهای عصبی و محافظت عصبی را برای برخی گونهها گزارش کردهاند، اما بخش زیادی از این شواهد مربوط به گونهها و ترکیبات دیگری از جنس است.
شقاقل و قوای جنسی
در طب سنتی ایران، استفاده از ریزوم Polygonatum orientale بهعنوان Aphrodisiac در منابع پژوهشی ثبت شده است.
همچنین در جنس Polygonatum برخی گونههای هندی مانند P. verticillatum و P. cirrifolium در منابع آیورودایی بهعنوان گیاهان تونیک و افزایشدهنده قوای جنسی مطرح شدهاند.
اما این دادهها به معنی اثبات اثر افزایش عملکرد جنسی P. orientale در انسان نیستند.
شقاقل و دستگاه گوارش
برخی گونههای جنس Polygonatum در طب سنتی چین برای مشکلات گوارشی و بیاشتهایی مورد استفاده قرار گرفتهاند. برای مثال، P. odoratum و برخی گونههای Huangjing در منابع سنتی چین با کاربردهای گوارشی گزارش شدهاند.
اما برای P. orientale، شواهد اختصاصی مدرن درباره اثرات گوارشی محدودتر است.
بنابراین نمیتوان تمام کاربردهای گوارشی ثبتشده برای جنس Polygonatum را مستقیماً به شقاقل ایرانی نسبت داد.
شقاقل و کلیه و مجاری ادراری
در منابع مربوط به طب سنتی ایران، ریزوم Polygonatum orientale برای سنگ کلیه گزارش شده است.
این کاربرد در مرورهای اتنوفارماکولوژیک جنس Polygonatum نیز برای P. orientale ذکر شده است.
با این حال، شواهد بالینی کافی برای استفاده از شقاقل بهعنوان درمان استاندارد سنگ کلیه وجود ندارد.
شقاقل و سلامت عمومی در چارچوب تغذیه
یکی از ویژگیهای قابل توجه شقاقل ایرانی این است که هم سابقه استفاده دارویی سنتی دارد و هم ریزوم آن در ایران بهعنوان ماده غذایی برای تهیه مربا استفاده شده است.
از منظر توسعه غذاهای سلامتمحور، این موضوع اهمیت دارد؛ زیرا یک گیاه سنتی میتواند همزمان از نظر:
- سابقه مصرف غذایی
- سابقه مصرف سنتی
- ترکیبات زیستفعال
- قابلیت فرآوری
- قابلیت استانداردسازی
مورد بررسی قرار گیرد.
با این حال، «سلامتمحور بودن» یک فرآورده غذایی نیازمند بررسی ترکیب، مقدار مصرف، ایمنی، پایداری و شواهد اثرگذاری خود فرآورده نهایی است.
محدودیت شواهد علمی
شواهد علمی موجود درباره Polygonatum orientale چند محدودیت مهم دارند.
نخست اینکه تعداد مطالعات اختصاصی روی این گونه بسیار کمتر از مطالعات مربوط به کل جنس Polygonatum است. مرورهای علمی جنس نیز بر این موضوع تأکید کردهاند که بسیاری از گونههای محلی هنوز از نظر ترکیبات شیمیایی و فارماکولوژی به اندازه کافی بررسی نشدهاند.
دوم اینکه بخشی از شواهد موجود از:
- مطالعات شیمیایی
- آزمونهای آنتیاکسیدانی آزمایشگاهی
- مدلهای سلولی
- مدلهای حیوانی
به دست آمدهاند.
این شواهد برای ایجاد فرضیه علمی ارزشمند هستند، اما جایگزین مطالعات بالینی انسانی نمیشوند.
سوم اینکه استفاده سنتی از یک گیاه و اثر اثباتشده پزشکی آن دو مفهوم متفاوت هستند.
ایمنی و ملاحظات مصرف
دادههای اختصاصی درباره ایمنی Polygonatum orientale نسبت به برخی گونههای شناختهشدهتر جنس محدود است.
از طرف دیگر، مرورهای جنس Polygonatum نشان میدهند که وضعیت ایمنی گونهها، روش فرآوری و شکل مصرف باید بهصورت جداگانه بررسی شود. در برخی گونههای دارویی جنس، فرآوری ریزوم برای کاهش تحریک و بهبود ویژگیهای مصرفی اهمیت دارد.
بنابراین نمیتوان بدون بررسی محصول و دوز، مصرف عصاره یا فرآورده غلیظ P. orientale را معادل مصرف سنتی مقدار غذایی ریزوم دانست.
افراد باردار، شیرده، کودکان، بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن و افرادی که دارو مصرف میکنند، پیش از مصرف فرآوردههای دارویی یا غلیظ گیاهی باید با پزشک یا متخصص واجد صلاحیت مشورت کنند.
جایگاه شقاقل در محصولات سلامتمحور
شقاقل ایرانی از چند جهت برای پژوهش در حوزه محصولات سلامتمحور قابل توجه است.
وجود سابقه مصرف غذایی، بهویژه تهیه مربا از ریزوم، یک مزیت مهم برای مطالعه توسعه محصول است.
از طرف دیگر، وجود شواهد آزمایشگاهی درباره ترکیبات زیستفعال و فعالیتهای آنتیاکسیدانی، کاهنده قند خون در مدل حیوانی و ترمیم زخم سلولی، زمینههایی برای پژوهشهای بیشتر فراهم کرده است.
مربای شقاقل بهعنوان فرآورده غذایی
مربای شقاقل یکی از کاربردهای سنتی و مشخص ریزوم Polygonatum orientale در ایران است.
در مقاله اختصاصی درباره فیتواستروئیدهای شقاقل نیز صراحتاً ذکر شده که ریزوم این گیاه در شمال ایران برای تهیه مربا استفاده میشود.
بنابراین مربای شقاقل را میتوان از منظر علوم غذایی بهعنوان یک فرآورده غذایی سنتی مبتنی بر گیاه دارویی بررسی کرد.
با این حال، برای ارزیابی علمی یک محصول تجاری باید ترکیب نهایی مربا، مقدار قند افزوده، مقدار ماده گیاهی، پایداری ترکیبات فعال، فعالیت آبی، ایمنی میکروبی، ماندگاری و ویژگیهای حسی بهصورت جداگانه اندازهگیری شوند.
ظرفیت پژوهشی و صنعتی شقاقل
پژوهشهای انجامشده روی P. orientale نشان میدهند که این گونه ظرفیت مطالعه در چند حوزه را دارد:
علوم دارویی:
استخراج و شناسایی ترکیبات زیستفعال.
علوم غذایی:
توسعه فرآوردههایی مانند مربا و سایر محصولات مبتنی بر ریزوم.
فناوری مواد غذایی:
استانداردسازی ماده اولیه و بررسی پایداری ترکیبات.
نوتراسوتیکالها:
بررسی امکان استفاده از ترکیبات گیاه در فرآوردههای سلامتمحور پس از تأیید ایمنی و اثربخشی.
پژوهشهای فارماکولوژیک:
مطالعه اثرات احتمالی آنتیاکسیدانی، متابولیک و سایر فعالیتهای زیستی.
مرورهای جدید جنس Polygonatum نیز این جنس را از منابع بالقوه برای functional foods، داروها و محصولات آرایشی معرفی کردهاند، هرچند بر نیاز به مطالعات بیشتر برای انتقال یافتهها به کاربرد بالینی تأکید دارند.
جمعبندی
شقاقل ایرانی با نام علمی Polygonatum orientale Desf. گیاهی علفی و پایا از خانواده Asparagaceae است که دامنه طبیعی آن از کریمه و قفقاز و ترکیه تا شمال ایران امتداد دارد.
در ایران، ریزوم این گیاه بخش مهم مورد استفاده است و سابقه کاربرد آن در طب سنتی ایران و همچنین تهیه مربای شقاقل گزارش شده است.
مطالعات اتنوبوتانیک ایران برای این گیاه کاربردهایی مانند تونیک، تقویت عصبی، مدر و افزایش قوای جنسی را ثبت کردهاند.
مطالعات اختصاصی مدرن نیز فعالیت آنتیاکسیدانی، وجود برخی ترکیبات ثانویه، اثر کاهنده قند خون در مدل حیوانی دیابت و فعالیت ترمیم زخم در مدل سلولی را گزارش کردهاند.
از نظر تقویت قوای عمومی بدن، شقاقل در منابع سنتی ایران بهعنوان گیاه مقوی معرفی شده است
منابع
- Shu Q, Liao B, Zhu Z, Cheng L, Li C, Yang J, et al. Botany, traditional uses, phytochemistry, pharmacology, toxicology, and applications of the genus Polygonatum: A comprehensive update review. Journal of Ethnopharmacology. 2026;368:121773. DOI: 10.1016/j.jep.2026.121773.
- Gao W, et al. The genus Polygonatum: A review of ethnopharmacology, phytochemistry and pharmacology. Journal of Ethnopharmacology. 2018;214:274–291. DOI: 10.1016/j.jep.2017.12.006.
- Mohammadi et al. Iranian Medicinal Plants: From Ethnomedicine to Actual Studies. Medicina. 2020;56(3):97. DOI: 10.3390/medicina56030097.
- Sadati Lamardi SN, Ghambariyan S, Shams Ardekani MR, Amin G. Major phytosteroid from Polygonatum orientale Desf. Rhizome. Journal of Pharmaceutical and Health Sciences. 2017;5(1):43–49.
- Hanachi P, Zarringhalami R, Ramezani Tamijani R. Investigation of Antioxidant Properties of Polygonatum orientale Desf and Tilia dasystyla Extracts by Different Methods and Solvents. Hormozgan Medical Journal. 2018/2019;22(4):e86504. DOI: 10.5812/hmj.86504.
- Azari F, Vazirian M, Shams Ardekani MR, Sharifzadeh M, Sadati Lamardi SN. Hypoglycemic effect of Polygonatum orientale Desf. rhizome extract on diabetes induced by streptozotocin in rat model. Journal of Medicinal Plants. 2020;19(75):92–101. DOI: 10.29252/jmp.19.75.92.
- Hashemi G, Adhami HR, Rahimifard M, Baeeri M, Sarkhail P. Investigation of In vitro Wound Healing Activity of Polygonatum orientale Desf. Rhizome. Traditional and Integrative Medicine. 2022;7(2):231–243. DOI: 10.18502/tim.v7i2.9925.
- Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online: Polygonatum orientale Desf. Taxonomic and distributional information.
- International Plant Names Index (IPNI). Polygonatum orientale Desf. Original nomenclatural record.
- Sadeghi M, Ebadi MT. مروری بر گیاه دارویی شَقاقُل. 2022. این مقاله بر تمایز شقاقل ایرانی (Polygonatum orientale) از شقاقل اروپایی (Pastinaca sativa) تأکید میکند.
- حکیم مؤمن. تحفه حکیم مؤمن. منبع کلاسیک داروشناسی و مفردات در طب ایرانی.
- عقیلی خراسانی، محمدحسین. مخزن الادویه. منبع کلاسیک مفردات دارویی در طب ایرانی. در نسخههای نمایهشده، «شقاقل» در سنت داروشناسی ایرانی با نامهای متعدد و گاه برای گیاهان متفاوت ثبت شده است؛ ازاینرو تطبیق نام سنتی با نام علمی باید با احتیاط انجام شود.
- Committee for the Pharmacopoeia of the People’s Republic of China. Pharmacopoeia of the People’s Republic of China. منابع مربوط به Huangjing و Yuzhu از گونههای مشخص جنس Polygonatum.
- منابع کلاسیک طب چینی از جمله Shennong Bencao Jing، Mingyi Bielu و Xinxiu Bencao در تاریخچه کاربرد دارویی جنس Polygonatum مورد استناد مرورهای علمی قرار گرفتهاند؛ این منابع مربوط به سنت دارویی جنس و گونههای دارویی شناختهشده آن هستند و نباید مستقیماً به P. orientale تعمیم داده شوند.
- منابع آیورودایی مربوط به Ashtavarga و گونههای Polygonatum verticillatum و P. cirrifolium، که در مرورهای اتنوفارماکولوژیک جنس Polygonatum برای کاربردهای تونیک و جوانکننده بررسی شدهاند.
